Cà Mau, mảnh đất cực Nam Tổ quốc, luôn mang trong mình vẻ đẹp độc đáo với ba mặt giáp biển, nhưng đồng thời cũng phải đối mặt với muôn vàn thách thức nghiệt ngã từ thiên nhiên. Trong số đó, bài toán giữ gìn và phát triển vùng “ngọt hoá” – một nét đặc trưng đã định hình bao thế hệ nông dân nơi đây – đang trở nên nan giải hơn bao giờ hết. Tại Cà Mau Rao Vặt, chúng tôi hiểu rõ tầm quan trọng của việc cập nhật thông tin chính xác và chuyên sâu về vấn đề này, nhằm giúp độc giả có cái nhìn toàn diện về những nỗ lực không ngừng của địa phương trong việc thích ứng với biến đổi khí hậu và đảm bảo sinh kế bền vững cho người dân.
Cà Mau và Hành Trình “Ngọt Hoá”: Một Lịch Sử Đáng Ghi Nhận
Cà Mau là một tỉnh ven biển đặc biệt, không nhận được nguồn nước ngọt bổ sung trực tiếp từ hệ thống sông Mê Kông như nhiều địa phương khác trong Đồng bằng sông Cửu Long. Thay vào đó, nguồn nước ngọt chủ yếu của tỉnh phụ thuộc vào nước mưa và khai thác nước ngầm. [cite: 4 (search 1)] Nhận thức được tầm quan trọng của nguồn nước ngọt đối với sản xuất nông nghiệp và đời sống, vào năm 2002, UBND tỉnh Cà Mau đã đưa ra một quyết định mang tính chiến lược: phê duyệt quy hoạch vùng Bắc Cà Mau là vùng ngọt hoá. Đây không chỉ là một kế hoạch phát triển kinh tế, mà còn là nỗ lực định hình một không gian sống, một hệ sinh thái đặc thù cho hàng ngàn hộ dân.
Vùng ngọt hoá này được chia thành 5 tiểu vùng, trong đó, Tiểu vùng III (thuộc huyện Trần Văn Thời) và phần lớn của Tiểu vùng II (huyện U Minh) vẫn đang nỗ lực bảo toàn giá trị ngọt hoá của mình. Hành trình này đã tạo nên những giá trị kinh tế và văn hóa riêng biệt, hình thành nên một bản sắc khó trộn lẫn cho bán đảo Cà Mau. Tuy nhiên, sự biến đổi khí hậu diễn ra ngày càng cực đoan đã và đang đặt ra những thử thách không hề nhỏ, khiến việc duy trì vùng ngọt hoá trở thành một cuộc chiến cam go, đòi hỏi sự chung tay của cả chính quyền và người dân.
Hệ Sinh Thái “Ngọt Hoá” Đa Dạng và Giá Trị Kinh Tế Đặc Trưng
Vùng ngọt hoá tại Cà Mau, đặc biệt là huyện Trần Văn Thời, nổi bật với sự đa dạng của hệ sinh thái cùng nguồn tài nguyên cây trồng, vật nuôi phong phú. Đây chính là “viên ngọc quý” của bán đảo Cà Mau, nơi các mô hình canh tác bền vững được hình thành và phát triển qua nhiều năm. Trên vùng đất này, hàng ngàn héc-ta vườn chuối đang được nông dân chăm sóc và cải tạo, mang lại nguồn thu nhập ổn định. Ngoài ra, hơn 7.800 ha đất lâm nghiệp, trong đó có 758 ha rừng thâm canh, không chỉ góp phần bảo vệ môi trường mà còn đem lại giá trị kinh tế cao qua các chu kỳ khai thác.
Sự kết hợp đa cây, đa con là một điểm nhấn của vùng ngọt hoá. Khu vực này có 4 trang trại chăn nuôi heo tập trung với quy mô xuất chuồng lên đến 18 ngàn con/năm, cùng với 140 ha cá bổi thâm canh – một sản phẩm đã được công nhận nhãn hiệu tập thể “Cá khô bổi U Minh” và đạt chứng nhận OCOP của tỉnh. Những thành tựu này không chỉ nâng cao giá trị tiềm năng của huyện mà còn khẳng định khả năng thích ứng linh hoạt của người dân trong việc khai thác lợi thế của vùng đất. Để bảo vệ và duy trì những sản vật quý giá này, việc đầu tư vào hệ thống thủy lợi khép kín là yếu tố then chốt, điển hình là hệ thống đê bao ngoài và hàng chục cống điều tiết nước đã được xây dựng tương đối hoàn chỉnh, tạo nền tảng vững chắc cho sản xuất. [cite: 5 (search 4), 6 (search 4)]
Vùng sản xuất lúa và nuôi trồng thủy sản ngọt ở Tiểu vùng III Bắc Cà Mau
Thách Thức Đa Chiều Từ Biến Đổi Khí Hậu và Mưa Nắng Thất Thường
Cà Mau đang phải gánh chịu những tác động nặng nề của biến đổi khí hậu, với các hiện tượng thời tiết cực đoan như hạn hán, xâm nhập mặn và nước biển dâng ngày càng diễn ra thường xuyên và khó lường. [cite: 2, 4, 6 (search 1)] Thống kê cho thấy, đã có hai đợt đại hạn khốc liệt vào năm 2016 và 2020, khiến diện tích sản xuất theo hệ sinh thái ngọt sụt giảm đáng kể. Điều này không chỉ gây thiệt hại về cây trồng, vật nuôi mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống sinh hoạt của người dân; cụ thể, khoảng gần 21.000 hộ dân ở Cà Mau từng thiếu nước ngọt sinh hoạt trong các đợt hạn nặng.
Tình trạng mưa lớn kéo dài gây ngập úng vào mùa mưa, đặc biệt là vào đầu vụ lúa hè thu và đông xuân, đang là mối lo thường trực của nông dân. Ngược lại, vào mùa khô, hạn hán khốc liệt khiến mực nước trên các sông, rạch khô cạn, ảnh hưởng nghiêm trọng đến việc lưu thông hàng hóa bằng đường thủy. Hơn thế nữa, việc mất phản áp lực nước lên bờ kênh còn dẫn đến sạt lở và sụt lún đất, đường giao thông một cách nghiêm trọng. [cite: 3 (search 3), 5 (search 3), 7 (search 3)] Theo Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Cà Mau, chỉ riêng trong năm 2025, toàn tỉnh đã ghi nhận 402 điểm sạt lở với tổng chiều dài 629 km, và từ năm 2011 đến nay, Cà Mau đã mất khoảng 6.250 ha đất và rừng phòng hộ do sạt lở. [cite: 5 (search 1)] Những con số này minh chứng rõ nét cho mức độ nghiêm trọng của thách thức mà vùng ngọt hoá Cà Mau đang phải đối mặt.
Hệ Thống Thủy Lợi: “Nút Thắt” Trong Bài Toán “Ngọt Hoá” Trần Văn Thời
Dù vùng ngọt hoá của huyện Trần Văn Thời đã được đầu tư hệ thống đê bao ngoài khép kín và các cống ngăn mặn, chống tràn, tiêu úng trên đê, nhưng thực tế vẫn còn nhiều bất cập. Ông Nguyễn Thế Châu, Chủ tịch UBND huyện Trần Văn Thời, chỉ ra rằng, hệ thống thủy lợi hiện tại chưa được đồng bộ hoàn chỉnh. Mặc dù có 9 trạm bơm với tổng công suất 134.000 m³/h, nhưng con số này vẫn “chưa đảm bảo phục vụ sản xuất” và cần gấp 7,8 lần công suất hiện có để đáp ứng nhu cầu tiêu thoát nước toàn vùng. [cite: 4 (search 2)] Điều này dẫn đến tình trạng ngập úng kéo dài khi có mưa lớn, gây thiệt hại nặng nề cho lúa và hoa màu của bà con.
Lý giải nguyên nhân, ông Châu phân tích: do địa hình khu vực không bằng phẳng, có vùng cao gò, vùng thấp trũng nhưng việc phân chia tiểu vùng chưa phù hợp; các vùng có cao độ thấp, phía ngoài sông triều cường cao nên hệ thống cống bao ngoài của tiểu vùng không thể tiêu nước hiệu quả khi mực nước trong và ngoài tương đương nhau. Thêm vào đó, việc bố trí công suất trạm bơm chưa tương thích, đặc biệt là trên tuyến sông Đốc, khiến lưu lượng bơm quá nhỏ so với yêu cầu. Chỉ có hai ô thủy lợi nhỏ là Khánh Bình Tây Bắc và Minh Hà đạt hiệu quả do công suất bơm được bố trí phù hợp, cho thấy tầm quan trọng của việc quy hoạch đồng bộ và chi tiết. [cite: 4 (search 2), 5 (search 2)] Tỉnh Cà Mau đã nhận ra rằng cần phải chia nhỏ các tiểu vùng thành những ô bao thủy lợi có diện tích từ 500 – 1.000 ha để quản lý nguồn nước hiệu quả hơn. [cite: 5 (search 2)]
Nông dân Cà Mau thu hoạch khổ qua tại vùng ngọt hóa
Vai Trò Của Cộng Đồng: Từ Khai Thác Tự Phát Đến Nhu Cầu Quản Lý Nước Bền Vững
Bên cạnh những hạn chế về hạ tầng, ý thức và thói quen khai thác, sử dụng nước của một bộ phận nông dân cũng là một yếu tố cần được nhìn nhận trong bài toán duy trì vùng ngọt hoá. Việc canh tác lúa một cách tùy tiện, không kiểm soát, đặc biệt là hành động bơm tát đồng loạt trên diện tích rộng khi chuẩn bị sạ lúa, không chỉ gây mất khối lượng nước ngọt rất lớn mà còn dẫn đến ngập úng cục bộ trên diện rộng. Đến khi lúa ở giai đoạn sinh trưởng, việc tiếp tục bơm nước đồng loạt vào nội đồng lại gây thiếu nước nghiêm trọng, phát sinh nhiều hệ lụy nặng nề như sụt lún đất, hư hại kết cấu hạ tầng và gián đoạn giao thông. [cite: 5 (search 3)]
Tình trạng này càng trầm trọng hơn khi một số cống trên địa bàn có khẩu độ không phù hợp, không đảm bảo tiêu thoát nước nhanh chóng và lưu thông đường thủy. Ông Nguyễn Thế Châu cũng nhấn mạnh rằng, việc vận hành một số công trình thủy lợi còn bất hợp lý, đôi khi máy bơm tiêu thoát nước khi mưa lớn hoặc triều cường cao nhưng các cống lân cận lại không được đóng, dẫn đến lãng phí nhiên liệu và hiệu quả thấp. Tất cả những yếu tố này, cộng với việc các sông, rạch khô cạn vào mùa khô khiến mất phản áp lực nước lên bờ kênh, đã trở thành nguyên nhân chính gây ra hàng loạt vụ sạt lở, sụt lún đất và đường giao thông nghiêm trọng trong vùng ngọt hoá thời gian qua. [cite: 5 (search 3), 6 (search 3), 7 (search 3)] Rõ ràng, việc nâng cao nhận thức và thiết lập các quy tắc quản lý nước chặt chẽ trong cộng đồng là cực kỳ cần thiết để đảm bảo sự bền vững cho vùng ngọt hoá.
Giải Pháp Nào Cho Tương Lai “Ngọt Hoá” Bền Vững Tại Cà Mau?
Trước những thách thức cấp bách, việc rà soát tổng thể và quy hoạch lại vùng ngọt hoá một cách khoa học, đồng bộ là yêu cầu không thể trì hoãn. Cần có những đánh giá chi tiết về thổ nhưỡng, đất đai, cao độ địa hình và đặc điểm canh tác của từng khu vực để đưa ra các giải pháp thủy lợi phù hợp nhất. [cite: 4 (search 2)] Các chuyên gia cũng đề xuất cần xem xét chuyển nước ngọt từ sông Hậu về Cà Mau để vùng Bắc Cà Mau có thể chủ động hoàn toàn trong sản xuất. [cite: 3 (search 2)]
Bên cạnh việc nâng cấp, sửa chữa và đầu tư xây mới các công trình thủy lợi, đặc biệt là các tiểu vùng và ô thủy lợi tại Tiểu vùng II và III Bắc Cà Mau, cần chú trọng đến việc vận hành linh hoạt hệ thống cống và trạm bơm để ứng phó hiệu quả với hạn hán và xâm nhập mặn. [cite: 5 (search 4), 6 (search 4)] Đồng thời, việc điều chỉnh lịch thời vụ, cơ cấu cây trồng, vật nuôi phù hợp với nguồn nước, cùng với việc nghiêm cấm đưa nước mặn vào vùng ngọt hoá và khuyến khích các biện pháp tiết kiệm nước là những giải pháp then chốt. [cite: 2 (search 4)] Tỉnh Cà Mau cũng đang tập trung vào việc ứng dụng khoa học công nghệ, quản lý tài nguyên nước thông minh và nâng cao năng lực phòng chống thiên tai để thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu. [cite: 6 (search 1)] Đây là một cơ hội để tái cơ cấu nền kinh tế theo hướng bền vững, giảm phát thải và tiết kiệm tài nguyên nước. [cite: 6 (search 1)]
Kết Luận
Bài toán “ngọt hoá” tại Cà Mau, đặc biệt là ở huyện Trần Văn Thời, không chỉ là thách thức về kỹ thuật hay tài chính mà còn là vấn đề về nhận thức và sự thích ứng của cộng đồng. Biến đổi khí hậu đang đẩy vùng đất này vào những tình huống khắc nghiệt chưa từng có, đòi hỏi một tầm nhìn chiến lược và những hành động quyết liệt. Việc đầu tư đồng bộ hệ thống thủy lợi, rà soát quy hoạch một cách khoa học, cùng với việc nâng cao ý thức sử dụng nước của người dân, là những yếu tố cốt lõi để bảo vệ và phát triển vùng ngọt hoá bền vững. Cà Mau Rao Vặt tin rằng, với sự chung tay của chính quyền, các nhà khoa học và đặc biệt là người dân, vùng đất cực Nam này sẽ tìm được con đường thích ứng hiệu quả, biến thách thức thành cơ hội để tiếp tục phát triển, giữ vững bản sắc và đảm bảo một tương lai thịnh vượng cho vùng ngọt hoá.